Π.Ε. Ροδόπης: Παράδοση και σύγχρονος πολιτισμός
Δρώμενα στον κύκλο του χρόνου
Η εναλλαγή των εποχών συνδέεται με δρώμενα και έθιμα, τα οποία εκφράζουν την ευχή για καλή σοδειά και ευγονία. Κινήσεις, πράξεις, μουσική, τραγούδια και χορός έχουν χαρακτήρα λατρευτικό και μαγικό. Αναδεικνύουν την αρχέγονη σχέση του ανθρώπου με τη φύση. Εμπεριέχουν συμβολισμούς για την αέναη εναλλαγή της ζωής και του θανάτου, της αναγέννησης στον κύκλο του έτους.
Στη Νέα Αδριανή τον Οκτώβριο, μήνα της σποράς, τελείται το δρώμενο της Καμήλας ή Τζαμάλας. Αυτοσχέδιος θίασος με ομοίωμα καμήλας αναπαριστά την πάλη του γέρου με τον νέο που διεκδικούν την όμορφη Γκαντίνα, σύμβολο της ζωής. Μετά τον φόνο του γέρου, ο νικητής νέος ενώνεται με την Γκαντίνα. Οι Ρομά, στη συνοικία Αλάν Κουγιού της Κομοτηνής, ονομάζουν το δρώμενο Ντεβάβα.
Την περίοδο του Δωδεκαημέρου, μεταμφιεσμένοι θίασοι και αγερμοί μεταδίδουν μαγικά την ευχή για καλοχρονιά:
Τα Χριστούγεννα, στην πλατεία της Κομοτηνής στήνεται το σαρακατσάνικο κονάκι από τον Μορφωτικό Σύλλογο των Σαρακατσάνων Θράκης. Προσφέρονται εδέσματα, παρουσιάζονται χοροί και αναβιώνει το έθιμο αρνιά-κατσίκια. Μικρά παιδιά με ευχές και κάλαντα τοποθετούν στη φωτιά κλαδιά από πουρνάρια, που τριζοβολούν για να είναι καλή η χρονιά και «για να βελάζουν τ’ αρνιά».
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς αναβιώνει στην Κομοτηνή το δρώμενο της Ανατολικής Ρωμυλίας Καμήλες και Ντιβιτζήδες με πρωταγωνιστές τον ντιβιτζή, καμηλιέρη, και τους συνοδούς του, τους παππούκες, που κάνουν φασαρία χτυπώντας τις κουδούνες τους (βλ. λήμμα Αλεξανδρούπολη).
Την ίδια μέρα, στο Θρυλόριο, οι Μωμόγεροι ή Μωμόεροι ή Μωμογέρια του Πόντου περιφέρονται στα σπίτια με τη συνοδεία λύρας, γκάιντας και νταουλιού. Πρωταγωνιστές είναι ο γέρος Κιτί Γοτσά, ως παλιός χρόνος, με καμπούρα, μάσκα και κουδούνια, τα δώδεκα Μωμογέρια, όσα και οι μήνες του χρόνου, ο αράπης, ως ο νέος χρόνος, με πρόσωπο βαμμένο με καπνιά, κουδούνια και σπαθιά, και η νύφη, την οποία διεκδικεί ο αράπης.
Παραμονή των Θεοφανίων, στους Ασκητές αναβιώνει το καππαδοκικό έθιμο Σαγιά με τελετουργικό χορό γύρω από μεγάλη φωτιά. Η φωτιά έχει εξαγνιστικό χαρακτήρα, ενώ η κατεύθυνση του καπνού προοιωνίζει την καλοχρονιά της σοδειάς.
Ο δεσμός των κατοίκων της Θράκης με το ιερό φυτό της αμπέλου είναι πανάρχαιος. Στη Μεσσούνη της Ροδόπης, την πρώτη μέρα του Φεβρουαρίου εορτάζεται με λαμπρότητα ο άγιος Τρύφωνας, προστάτης της βλάστησης και των αμπελουργών.
Την Κυριακή της Απόκρεω, στο Νέο Σιδηροχώρι, δύο πομπές, οι Σεϊμένηδες με φουστανέλες και οι Πιτεράδες με παλιά ρούχα και βαμμένα πρόσωπα, περιφέρονται στο χωριό προκαλώντας γέλιο και ευθυμία. Το έθιμο προέρχεται από την Ανατολική Θράκη. Στις Σάπες, οι αποκριάτικες εκδηλώσεις του Δήμου κορυφώνονται την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς με την παρέλαση μεταμφιεσμένων και αρμάτων.
Προπομπός της άνοιξης είναι τα κάλαντα Χελιδονίσματα. Τραγουδιούνται από παιδιά που κρατούν στα χέρια τους ξύλινο ομοίωμα χελιδώνας. Το έθιμο οργανώνεται στην Κομοτηνή με πρωτοβουλία του Συλλόγου «Βυζαντινό Φρούριο», ενώ αναβιώνει επίσης στην Ξάνθη, την Αλεξανδρούπολη και τη Δράμα.
Οι εθιμικές εκδηλώσεις της άνοιξης κορυφώνονται το Πάσχα. Το Σάββατο του Λαζάρου, στα τραγούδια των εθίμων Ρουμπάνα και Λαζαρίνες αποτυπώνεται η σύνδεση του χριστιανικού εορτολογίου με την αναγέννηση της φύσης την άνοιξη. Στο παρελθόν, κοπέλες στολισμένες, με αρχηγό της ομάδας τη νουνά, επισκέπτονταν τα σπίτια τραγουδώντας. Σήμερα, τα έθιμα αυτά αναβιώνουν στην Κομοτηνή και αλλού στη Θράκη με πρωτοβουλία τοπικών συλλόγων.
Την 24η Ιουνίου, κατά τη γιορτή του αγίου Ιωάννη, στον υπαίθριο παραδοσιακό μουσειακό οικισμό των Σαρακατσάνων της Θράκης, στις ανατολικές όχθες της λίμνης Βιστωνίδας, αναβιώνει το έθιμο του Κλήδονα. Ανύπαντρα κορίτσια, αφού μαζέψουν λουλούδια και δέσουν σε αυτά το δακτυλίδι τους, τα τοποθετούν μέσα σε μπακιρένιο σκεύος με νερό, προκειμένου να προβλέψουν ποια θα παντρευτεί πρώτη. Αντίστοιχες μαντικές ιεροτελεστίες αναβιώνουν την ίδια ημέρα με μικρές παραλλαγές και ποικίλες ονομασίες σε οικισμούς της Θράκης από τοπικούς συλλόγους.
Φεστιβάλ και γιορτές
Σημαντικός φορέας καλλιτεχνικής δραστηριότητας στην Κομοτηνή είναι το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο. Πόλο έλξης για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της Ροδόπης αποτελούν επίσης οι πολιτιστικές εκδηλώσεις, όπως παρουσιάσεις βιβλίων, βραδιές ανάγνωσης και θεατρικού αναλογίου, στο ιστορικό καφέ «Λέσχη Κομοτηναίων», σημαντικό τοπόσημο της Κομοτηνής.
Τα «Ελευθέρια Θράκης» πραγματοποιούνται τον Μάιο στην Κομοτηνή σε ανάμνηση της ενσωμάτωσης της Θράκης στο Ελληνικό κράτος. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει πλήθος μουσικοχορευτικών, θεατρικών και άλλων πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Το θερινό «Φεστιβάλ Μαρώνειας-Σαπών» περιλαμβάνει επίσης ποικίλες ανάλογες πολιτιστικές εκδηλώσεις και παραδοσιακά δρώμενα, που παρουσιάζονται σε υπαίθριους χώρους, μεταξύ των οποίων η αυλή του αρχοντικού Ταβανιώτηκαι το αρχαίο Θέατρο Μαρώνειας με την υποστήριξη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ροδόπης.
Τα πανηγύρια του καλοκαιριού αποτελούν πάντα ευκαιρία για συνάντηση και επικοινωνία κατοίκων, αλλά και επισκεπτών. Ανάμεσά τους διακρίνονται εκείνο της Ξυλαγανής, στη γιορτή της Αναλήψεως, και του Ιάσμου, πολύ κοντά στη σύγχρονη Εγνατία οδό, στη γιορτή του προφήτη Ηλία, τον Ιούλιο. Αντίστοιχα πανηγύρια του προφήτη Ηλία οργανώνονται στο Ιάσιο, την Πόρπη, το Παλλάδιο και τα Παγούρια.
