Π.Ε. Κοζάνης: Παράδοση και σύγχρονος πολιτισμός
Πολιτιστικές εκδηλώσεις στην Κοζάνη
Ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις αναδεικνύουν την αγάπη των Κοζανιτών για τη μουσική και το θέατρο, όπως και τη βαθιά αφοσίωσή τους για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και τη διαφύλαξη του λαϊκού πολιτισμού.
Το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Κοζάνης παρουσιάζει κάθε χρόνο πλούσιο πρόγραμμα θεατρικών παραστάσεων και πολιτιστικών δράσεων. Η φιλαρμονική «Πανδώρα» από το 1902 και το Δημοτικό Ωδείο Κοζάνης από το 1957 υπηρετούν τον μουσικό πολιτισμό. Κορυφαίοι θεσμοί είναι η Αποκριά, τα «Λασσάνεια», θερινές εκδηλώσεις αφιερωμένες στον Κοζανίτη λόγιο και πολιτικό Γεώργιο Λασσάνη και ο «Ευξείνιος Κύκλος», εκδηλώσεις μνήμης των Ποντιακών Σωματείων Δήμου Κοζάνης.
Δρώμενα και γιορτές στην ευρύτερη περιοχή
Μέχρι σήμερα έχουν εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς πέντε παραδόσεις της Κοζάνης, ζωντανές εκφάνσεις της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής (Μωμοέρια, Φανοί, Λαζαρίνες, Τρανός χορός, παραδοσιακή παρασκευή του τυριού μανούρι Βλάστης). Τα Μωμοέρια και ο Τρανός χορός έχουν ενταχθεί στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO.
Οι Μωμόγεροι ή Μωμοέρια ή Κοτσαμάνια, ποντιακό δρώμενο του Δωδεκαημέρου, έχουν καταγραφεί με παραλλαγές σε αρκετές περιοχές εγκατάστασης Πόντιων προσφύγων. Επιβιώνει σε οκτώ χωριά της Κοζάνης, διατηρώντας ζωντανή την ιστορική μνήμη και τη συλλογική συνείδηση των απογόνων των προσφύγων από τα Λιβερά της Τραπεζούντας. Ομάδα μεταμφιεσμένων ανδρών -κατά μία εκδοχή ιερείς του Μώμου, θεού του γέλιου και της σάτιρας, και κατά μία άλλη, στρατηγοί του Μεγάλου Αλεξάνδρου- με τη συνοδεία λύρας, αγγείου και νταουλιού, περιφέρεται στους δρόμους και τις πλατείες με χορούς τραγούδια και σατιρικά δρώμενα. Οι δώδεκα χορευτές φορούν φουστανέλες, περικεφαλαία με χάντρες, καθρεφτάκια και κορδέλες. Κρατούν ξύλινο ραβδί κρανιάς ή φουντουκιάς, πλεγμένο με χρωματιστές κορδέλες, φούντες και κουδουνάκια. Η θεατρική ομάδα ποικίλει από χωριό σε χωριό. Κύρια πρόσωπα είναι οι δύο νύφες, ο γέρος, η γραία, ο διάβολος, η αρκούδα, ο γιατρός και ο χωροφύλακας.
Τα δρώμενα της περιόδου του Δωδεκαημέρου εκφράζουν τη διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου να εξευμενίσει τη φύση και να ξορκίσει το κακό. Κωδωνοφόροι με προβιές ζώων περιφέρονται και χορεύουν στις πλατείες την πρώτη ημέρα του νέου έτους: οι Μπούμπαροι του Επταχωρίου, τα Λουγκατσιάρια της Μεταμόρφωσης, τα Ρουγκατζιάρια του Τρανόβαλτου.
Στην πόλη της Κοζάνης, από την Τσικνοπέμπτη μέχρι την Καθαρά Δευτέρα, η Αποκριά αποτελεί αφορμή για γλέντι, ξεφάντωμα και ανατροπή των κοινωνικών συμβάσεων. Κυρίαρχο στοιχείο της Αποκριάς είναι οι καθαρτήριες φωτιές, οι Φανοί. Ομάδες πανηγυριστών, οι φανικές ομάδες, ανάβουν πυρές στις γειτονιές το βράδυ της τελευταίας Κυριακής της Αποκριάς. Γύρω τους χορεύουν και τραγουδούν ερωτικά, σατιρικά και σκωπτικά τραγούδια στο τοπικό ιδίωμα, πίνουν κρασί και γεύονται εδέσματα, όπως παραδοσιακές πίτες. Παλαιότερα τραγουδούσαν χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων, αλλά σήμερα συγκροτήματα πνευστών, με προεξέχουσα τη μπάντα του δήμου, συμμετέχουν στη γιορτή. Οι Φανοί ανάβουν επίσης στο Βελβεντό και σε άλλους οικισμούς.
Ανοιξιάτικο λαϊκό δρώμενο, ιδιαίτερα διαδεδομένο στα χωριά της Κοζάνης, είναι οι Λαζαρίνες. Το έθιμο προαναγγέλλει την αναγέννηση της φύσης και την ανάσταση με τραγούδια ερωτικά και εγκωμιαστικά. Ξεκινάει την Παρασκευή πριν από το Σάββατο του Λαζάρου και ολοκληρώνεται την Κυριακή των Βαΐων. Κορίτσια και γυναίκες, με τοπικές πολύχρωμες ενδυμασίες χορεύουν και τραγουδούν στους δρόμους, τα σπίτια και τις πλατείες.
Το καλοκαίρι, στο ορεινό κεφαλοχώρι Βλάστη στη θέση Λιβάδια, ανήμερα της γιορτής του αγίου Παντελεήμονα, καθώς και κατά τον διήμερο εορτασμό της Κοίμησης της Θεοτόκου, χορεύεται ο Τρανός χορός. Πρόκειται για δρώμενο με τραγούδι και χορό, χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων. Ο όρος τρανός υποδηλώνει τη σπουδαιότητα και τη σχεδόν καθολική συμμετοχή της κοινότητας. Έχει τελετουργικό-επίσημο χαρακτήρα, συγκεκριμένους κανόνες και τυπικό που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά. Η ώρα προσέλευσης των χορευτών, η ιεράρχηση της διάταξής τους στον κύκλο, το σχήμα του χορού, η σειρά των τραγουδιών και τα κινητικά μοτίβα που ακολουθούν είναι όλα προκαθορισμένα. Στο ίδιο χωριό, τον Αύγουστο, πραγματοποιείται η «Γιορτή του μανουριού». Πλήθος κόσμου χορεύει, τραγουδάει και απολαμβάνει το μοναδικό σε γεύση γίδινο τυρί.
Η σημαντικότερη γιορτή της Σιάτιστας είναι ο πενθήμερος εορτασμός του Δεκαπενταύγουστου, με αποκορύφωμα το έθιμο των καβαλάρηδων. Ανήμερα της εορτής, καβαλάρηδες με στολισμένα άλογα ξεκινούν για να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας στο ομώνυμο μοναστήρι στο Μικρόκαστρο. Μετά την επιστροφή τους ακολουθεί γλέντι με τη συνοδεία χάλκινων πνευστών. Στα παραδοσιακά χωριά του Βοΐου διοργανώνονται επίσης θεματικές γιορτές, όπως αυτές του «κάστανου» στη Δαμασκηνιά και τον Πεντάλοφο, του «παραδοσιακού τυριού Μπάτζιου» στη Χρυσαυγή, του «κρασιού» στο Αγίασμα, του «μανιταριού» στη Ζώνη και το πέταγμα των αερόστατων την Καθαρά Δευτέρα στον Πεντάλοφο.
