Π.Ε. Καστοριάς: Παράδοση και σύγχρονος πολιτισμός
Δρώμενα και πολιτιστικές εκδηλώσεις στον κύκλο του χρόνου
Ο μνημειακός πλούτος της πόλης, η ομορφιά της φύσης, τα έθιμα, οι παραδόσεις και η σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία συνυπάρχουν αρμονικά στην Καστοριά όλες τις εποχές του χρόνου.
Η υποδοχή της καινούργιας χρονιάς γίνεται με καρναβάλια. Παραμονή και ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, οι εκδηλώσεις ξεκινούν στην Κλεισούρα, το Άργος Ορεστικό, την Κορησό, τη Λιθιά, το Μαυροχώρι και συνεχίζουν στην πόλη της Καστοριάς τα Θεοφάνια.
Στην Κλεισούρα, πολίχνη της Δυτικής Μακεδονίας, διατηρείται αναλλοίωτο το δρώμενο των Αργκουτσιαριών. Ανδρικός θίασος μεταμφιεσμένων με επικεφαλής τον τσερκέζο, περιφέρεται με πειράγματα, χορούς, ζουρνάδες και νταούλια στους κεντρικούς δρόμους και τις πλατείες. Οι αργκουτσιάρηδες, αρματολοί ή μακεδονομάχοι κατά τη λαϊκή ερμηνεία, συγκρούονται με τον Οθωμανό γκέγκα και ελευθερώνουν την κοκόνα. Όλοι μαζί χορεύουν στην κεντρική πλατεία και ακολούθως επισκέπτονται καφενεία, ταβέρνες και σπίτια εορταζόντων. Βασικά στοιχεία της μεταμφίεσης είναι τα σπαθιά και οι υπόλευκες προσωπίδες με κόκκινα χείλη, κόκκινη μετωπική ταινία, γένια από δέρμα λαγού και μεγάλο μαύρο μουστάκι από μαλλί προβάτου. Το έθιμο ανάγεται στη βυζαντινή περίοδο. Στην πορεία του χρόνου, η απαγωγή του γκέγκα και η απελευθέρωση της κοκόνας συνδέθηκαν με την απελευθέρωση της περιοχής από την οθωμανική κυριαρχία, αλλά και με τον Μακεδονικό Αγώνα.
Στο Άργος Ορεστικό, το τριήμερο καρναβάλι περιλαμβάνει μεγάλη παρέλαση μεταμφιεσμένων μπουλουκιών με κυρίαρχο στοιχείο τη σάτιρα και τη λεγόμενη Πατερίτσα, χορό-εθιμικό δρώμενο μεταμφιεσμένων γυναικών.
Στις γειτονιές της πόλης της Καστοριάς, τα Ραγκουτσάρια, σύγχρονο τριήμερο καρναβάλι με ορχήστρες από χάλκινα πνευστά και κρουστά όργανα, ξεκινούν το απόγευμα των Θεοφανίων. Στις 8 Ιανουαρίου καρναβαλιστές και επισκέπτες συγκεντρώνονται σε μουσικό ξεφάντωμα στην πλατεία Ντολτσό, γνωστή και ως πλατεία των αδελφών Εμμανουήλ. Οι εκδηλώσεις συμπίπτουν με το «Φεστιβάλ Βαλκανικής μουσικής», με συγκροτήματα από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Αποκριάτικα έθιμα στην περιοχή της Καστοριάς είναι οι μπουμπούνες, οι παλιαπούλες και ο χάσκαρης. Μπουμπούνες ονομάζονται οι φωτιές που ανάβουν την Κυριακή της αποκριάς στο Ντολτσό, το Απόζαρι, την Ομόνοια και άλλες γειτονιές. Οι συμμετέχοντες πηδούν πάνω από τα αναμμένα κάρβουνα «για να ρίξουν τους ψύλλους και να απαλλαγούν από το κακό». Αντίστοιχο έθιμο οι παλιαπούλες τελείται στο Άργος Ορεστικό. Στα σπίτια παίζουν τον χάσκαρη, όπου προσπαθούν με το στόμα να αρπάξουν ένα βρασμένο αυγό κρεμασμένο στην άκρη μίας κλωστής που κρατά ο πιο ηλικιωμένος. Το παιχνίδι σηματοδοτεί την αρχή της νηστείας της Σαρακοστής.
Τη Μεγάλη Εβδομάδα, στην πόλη και τα χωριά της Καστοριάς αναβιώνουν τοπικά έθιμα. Το Σάββατο του Λαζάρου και την Κυριακή των Βαΐων στην Κορησό, οι Λαζαρίνες, κορίτσια ντυμένα με λευκά ρούχα, υμνούν την άνοιξη και την αναγέννηση της φύσης. Τη Μεγάλη Πέμπτη, στην πλατεία Απόζαρι στήνεται η Ροδάνη, οκταθέσια ξύλινη κούνια λαϊκής κατασκευής και τέχνης, που έχει τη μορφή μύλου και γυρίζει σαν ρόδα, διασκεδάζοντας μικρούς και μεγάλους.
Το «Πολιτιστικό Καλοκαίρι» της Καστοριάς περιλαμβάνει εκδηλώσεις στην αυλή του αρχοντικού Πηχεών και στο Θέατρο Βουνού. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Καστοριάς «Αθανάσιος Χριστόπουλος» διοργανώνει κάθε χρόνο τα «Χριστοπούλεια», σειρά εκδηλώσεων. Στο Άργος Ορεστικό πραγματοποιείται «Διεθνές Χορωδιακό Φεστιβάλ». Στο Βογατσικό Καστοριάς, τόπο καταγωγής της οικογένειας Δραγούμη, τον Αύγουστο λαμβάνουν χώρα τα «Δραγούμεια», πολυήμερες πολιτιστικές εκδηλώσεις με παρουσιάσεις χορευτικών συλλόγων και μουσική.
Το φθινόπωρο είναι η εποχή της συγκομιδής και διάθεσης των αγροτικών προϊόντων. Στο Άργος Ορεστικό, η «εμποροπανήγυρις» την τελευταία εβδομάδα του Σεπτεμβρίου αποτελεί σημαντικό θεσμό με διαχρονική παρουσία.
