Π.Ε. Ιωαννίνων: Παράδοση και σύγχρονος πολιτισμός
Πολιτιστικές εκδηλώσεις και φεστιβάλ
Στην ιστορική πόλη των γραμμάτων και των τεχνών συνδυάζεται απόλυτα το πλούσιο παρελθόν με τη σύγχρονη ζωή. Τα τελευταία χρόνια, τα Ιωάννινα εξελίσσονται σε έναν ταχύτατα αναπτυσσόμενο κόμβο καινοτομίας και τεχνολογίας. Η ώσμωση της τεχνολογίας, της τέχνης και της παράδοσης εκφράστηκε το 2023 στην έκθεση ψηφιακής τέχνης «PLASMATA II Ioannina» της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση.
Στα συνεδριακά κέντρα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και του Πνευματικού Κέντρου και σε άλλους χώρους της πόλης διεξάγονται αξιόλογα επιστημονικά συνέδρια, καθιστώντας την πόλη σύγχρονο κέντρο γραμμάτων και επιστημών.
Ποικίλες δράσεις, όπως παραστάσεις χορού και θεάτρου, συναυλίες, κινηματογραφικές προβολές, περιοδικές εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και διαλέξεις, διοργανώνονται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, τον Δήμο Ιωαννιτών, την Ιερά Μητρόπολη Ιωαννίνων, το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο, τη συμφωνική ορχήστρα του Δημοτικού Ωδείου Ιωαννίνων, το Πανεπιστήμιο και άλλους φορείς. Μεταξύ αυτών, το Ίδρυμα «Ιωσήφ και Εσθήρ Γκανή» διοργανώνει εκθέσεις και συναυλίες, ενώ το καλλιτεχνικό σωματείο «Εξαύδα» παρουσιάζει κινηματογραφικά αφιερώματα. Οι εκδηλώσεις πραγματοποιούνται στα μουσεία, σε χώρους εκδηλώσεων της πόλης και σε υπαίθριους και στεγασμένους χώρους του κάστρου των Ιωαννίνων, όπως η αίθουσα πολλαπλών χρήσεων «Δημήτρης Κωνστάντιος» και το Σουφαρί Σεράι.
Οι εκθεσιακοί χώροι του Ιτς Καλέ και οι στοές παρά την κεντρική πύλη του Κάστρου φιλοξενούν επίσης καλλιτεχνικά δρώμενα, όπως η «Ευρωπαϊκή Γιορτή Μουσικής», το «Ioannina Art Festival», το φεστιβάλ φωτογραφίας «Photometria Ioannina» και το «Φεστιβάλ Θεάτρου Δήμου Ιωαννιτών». Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιείται από τον Δήμο Ιωαννιτών σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, στην εσωτερική ακρόπολη του Κάστρου, το «Φεστιβάλ Ιτς Καλέ», το οποίο περιλαμβάνει σειρά μουσικοχορευτικών εκδηλώσεων, συναυλιών και θεατρικών δρώμενων.
Σημαντικός πολιτιστικός θεσμός είναι το «Φεστιβάλ Δωδώνης», στον ομώνυμο αρχαιολογικό χώρο, όπου παρουσιάζονται το καλοκαίρι υψηλού επιπέδου πολιτιστικές εκδηλώσεις. Στον ίδιο χώρο πραγματοποιείται επίσης από το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Ιωαννίνων, σε συνεργασία με το Διεθνές Δίκτυο Αρχαίου Δράματος και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, το «Θερινό Μαντείο», εργαστήριο αρχαίου δράματος.
Οι τοπικοί σύλλογοι (Μετσοβίτες, Συρρακιώτες, Ζαγορίσιοι, Πωγωνήσιοι, Κονιτσιώτες) φέρνουν τους κατοίκους και τους επισκέπτες των Ιωαννίνων σε επαφή με στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού. Την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς, στις συνοικίες της πόλης λαμβάνει χώρα το έθιμο της Τζαμάλας, το άναμμα της φωτιάς, που συνοδεύεται από τραγούδι, παραδοσιακούς χορούς και κεράσματα. Το καλοκαίρι, ο χορευτικός όμιλος Ιωαννίνων διοργανώνει το Διεθνές Φολκλορικό Φεστιβάλ «Χορεύοντας Μουσικές του Κόσμου», με τη συμμετοχή ελληνικών και ξένων συγκροτημάτων.
Πανηγύρια και γιορτές στην ευρύτερη περιοχή
Η ζωντάνια των ηπειρώτικων πανηγυριών, που πραγματοποιούνται κυρίως το καλοκαίρι με αφορμή τις τοπικές θρησκευτικές εορτές, είναι μοναδική. Παλαιότερα αποτελούσαν ευκαιρία για τη συνάθροιση των κατοίκων μετά από έναν δύσκολο χειμώνα στα χειμαδιά ή την ξενιτιά. Εκεί γίνονταν συνοικέσια, έκλειναν συμφωνίες, συσφίγγονταν οι συγγενικοί και κοινοτικοί δεσμοί. Σήμερα, όσοι έχουν σκορπίσει στα αστικά κέντρα ανταμώνουν και πάλι στα ορεινά χωριά, για να διασκεδάσουν με ξεχωριστό τρόπο, να ακούσουν τη μουσική και να χορέψουν τους χορούς τους. Το κλαρίνο είναι το μουσικό όργανο που κατεξοχήν αντιπροσωπεύει την Ήπειρο. Συμπληρώνεται από το βιολί, το λαούτο και το ντέφι. Τα κυριότερα πανηγύρια των χωριών των Ιωαννίνων έχουν εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Στην περιοχή των βόρειων Τζουμέρκων, νότια των Ιωαννίνων, βρίσκονται τα πετρόκτιστα χωριά Καλαρρύτες, Συρράκο, Βαπτιστής και Χουλιαράδες.
Τον Ιούλιο, στη μεγάλη γιορτή στον σπηλαιώδη ναό της Αγίας Παρασκευής, λίγο έξω από τους Καλαρρύτες, προσφέρεται από τους κτηνοτρόφους της περιοχής μαγειρεμένο κρέας και γιαούρτι σε ανάμνηση ενός θαύματος της αγίας. Το βράδυ, το πανηγύρι μεταφέρεται στην κεντρική πλατεία του χωριού.
Τον Δεκαπενταύγουστο, στο πανηγύρι στην κεντρική πλατεία του Συρράκου, οι χοροί με τοπικά τραγούδια, αργοί, λιτοί και επιβλητικοί, οργανώνονται σε ομόκεντρους κύκλους, με τις γυναίκες πάντα εσωτερικά. Οι συμμετέχοντες ακολουθούν με ιδιαίτερη προσήλωση συγκεκριμένες συμβολικές πράξεις, που τελούνται με καθιερωμένο τυπικό.
Σημαντικό γεγονός στα Τζουμέρκα είναι οι Κύκλες ή Καγκελάρι στον Βαπτιστή στη γιορτή του αγίου Ιωάννη στις 29 Αυγούστου και στους Χουλιαράδες στο Γενέσιο της Θεοτόκου στις 8 Σεπτεμβρίου. Πρόκειται για κυκλικό χορό χωρίς τη συνοδεία οργάνων. Το τραγούδι ξεκινούν οι άνδρες και επαναλαμβάνουν οι γυναίκες. Συμμετέχουν όλοι όσοι βρίσκονται εκείνη την ημέρα στο χοροστάσι, την παραδοσιακή πετρόκτιστη κεντρική πλατεία του χωριού, μόνιμοι κάτοικοι, ξενιτεμένοι, επισκέπτες, με τους άνδρες μπροστά και τις γυναίκες να ακολουθούν, πιασμένοι συνεχόμενα όλοι μπράτσο με μπράτσο.
Βορειοανατολικά των Ιωαννίνων, τα Ζαγοροχώρια έχουν εγγραφεί ως πολιτιστικό τοπίο στον Κατάλογο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Η εξαιρετική παραδοσιακή αρχιτεκτονική, τα λιθόστρωτα μονοπάτια και τα γεφύρια, καθώς και οι μοναδικής τέχνης διακοσμημένες εκκλησίες βρίσκονται σε απόλυτη αρμονία με το εντυπωσιακό φυσικό περιβάλλον.
Τον Δεκαπενταύγουστο, το τριήμερο πανηγύρι στη Βίτσα Ζαγορίου, περιλαμβάνει αγρυπνία, λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας και αγιασμό, αλλά και γλέντι και χορό γύρω από τον αιωνόβιο πλάτανο της κεντρικής πλατείας του χωριού. Στην τοποθεσία Γυφτόκαμπος, κοντά στο χωριό Σκαμνέλι Ζαγορίου, πραγματοποιείται τον Αύγουστο το «Ετήσιο Αντάμωμα Σαρακατσαναίων» στη Σαρακατσάνικη Στάνη. Σαρακατσάνοι από κάθε γωνιά της Ελλάδας συγκεντρώνονται σε μεγάλη υπαίθρια εκδήλωση, διατηρώντας τους δεσμούς και τις παραδόσεις τους.
Στο Μέτσοβο, την παραμονή και ανήμερα της γιορτής της αγίας Παρασκευής, πραγματοποιούνται εκδηλώσεις που περιλαμβάνουν λιτάνευση της εικόνας της αγίας από καβαλάρηδες με παραδοσιακές φορεσιές και χορούς.
Τα τραγούδια και οι χοροί της Ηπείρου διακρίνονται για τον πλούτο και την πολυμορφία τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι, είδος πολυφωνίας με πολύ βαθιές ρίζες στον χρόνο, ζώσα παράδοση και στοιχείο της ταυτότητας των πληθυσμών. Το ηπειρώτικο πολυφωνικό τραγούδι ερμηνεύεται από ομάδα τραγουδιστών με διακριτούς ρόλους και θεματολογία που αγγίζει σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής. Επειδή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα του ρεπερτορίου της παγκόσμιας πολυφωνίας, έχουν αναληφθεί σημαντικές πρωτοβουλίες για τη διαφύλαξη και την προώθησή του. Η 14η Μαΐου έχει θεσπιστεί ως Παγκόσμια Ημέρα Πολυφωνικού Τραγουδιού. Οι δράσεις προβολής του από τη MKO «Πολυφωνικό Καραβάνι» εντάχθηκαν στον Κατάλογο Καλών Πρακτικών Διαφύλαξης της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCΟ. Το «Μεγάλο Πολυφωνικό Καραβάνι» ταξιδεύει κάθε καλοκαίρι στην Ήπειρο, τη δυτική Μακεδονία, την Κέρκυρα και τη Θεσσαλία.
Στην Κόνιτσα, στο ιστορικό αρχοντικό της Χάμκως, το διαβαλκανικό μουσικό φεστιβάλ «Γιατί ʼναι μαύρα τα βουνά» της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση εξερευνά τους παραδοσιακούς ήχους των Βαλκανίων.
Έθιμο που συνδέει το τραγούδι της Ηπείρου με τη θρησκευτική λατρεία είναι το Μοιρολόι της Παναγίας, τα πένθιμα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής, στην Κοπάνη Δωδώνης. Άνδρες, γυναίκες και μικρά παιδιά, φορώντας παραδοσιακές στολές, με κυπριά και κουδούνες, αφηγούνται τον θρήνο της Παναγίας για τον μονογενή Yιό της.
Φύση και τοπικές παραδόσεις
Tα Ιερά Δάση του Ζαγορίου και της Κόνιτσας διακρίνονται για την πλούσια βιοποικιλότητα και τα αιωνόβια δέντρα. Η θρησκευτική πίστη των ανθρώπων, τοπικές παραδόσεις, δοξασίες και προφορικές αφηγήσεις, οι οποίες συνδέονται με απαγορεύσεις κοπής και κυρίως με τον φόβο ότι η πρόκληση βλάβης μπορεί να επιφέρει τιμωρία υπερφυσικού χαρακτήρα, έχουν διαφυλάξει τα δάση αλώβητα, ζωντανά μνημεία πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς. Σε εξωκλήσια που βρίσκονται μέσα στα δάση διοργανώνονται εορταστικές εκδηλώσεις.
