Π.Ε. Έβρου: Παράδοση και σύγχρονος πολιτισμός
Πολιτιστικές εκδηλώσεις και φεστιβάλ στην Αλεξανδρούπολη
Σε χώρους πολιτισμού και μουσεία της πόλης, όπως το Αρχαιολογικό, το Ιστορικό, αλλά και το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης, πραγματοποιούνται, σε συνεργασία με φορείς πολιτισμού και εκπαίδευσης, εκδηλώσεις, που αποτελούν πόλο έλξης για κατοίκους και επισκέπτες.
Σημαντικοί θεσμοί του Δήμου Αλεξανδρούπολης είναι:
– τα «Ελευθέρια», σε ανάμνηση της ενσωμάτωσης της πόλης στο Ελληνικό κράτος (14 Μαΐου 1920),
– το «Φεστιβάλ Ταινιών Αλεξανδρούπολης»,
– η «Ναυτική Εβδομάδα», αφιερωμένη στη διαχρονική σχέση των κατοίκων με τη θάλασσα, και
-τα «Βήρεια», καλοκαιρινές πολιτιστικές εκδηλώσεις στις Φέρες.
Δρώμενα του Δωδεκαημέρου και της Αποκριάς
Σε όλον τον Έβρο επιτελούνται ή αναβιώνουν με πρωτοβουλία τοπικών πολιτιστικών συλλόγων δρώμενα του Δωδεκαημέρου και της Αποκριάς. Μεταμφιέσεις, κουδούνια, χορός και τραγούδια συμπλέκονται. Τα δρώμενα, άλλοτε διατηρώντας τον αυθεντικό τους χαρακτήρα, άλλοτε υιοθετώντας σύγχρονα στοιχεία, εκφράζουν πάντα την κοινή ευχή για καλοχρονιά, γονιμότητα και αφθονία.
Τα Τεμπελέκια, παραδοσιακά κάλαντα της Νέας Βύσσας, έχουν εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Ανήμερα και την επομένη των Χριστουγέννων, νέοι του χωριού με τραγιάσκα στο κεφάλι και ένα κλωνάρι κισσού καρφιτσωμένο στο σακάκι, κάποιοι με ζωόμορφες μεταμφιέσεις, κουδούνια, μαγκούρα και με τη συνοδεία τεμπελεκιού/νταϊρέ (ντέφι), ψάλλουν τα κάλαντα και δέχονται κεράσματα και χρήματα.
Στις 26 και 27 Δεκεμβρίου, στο Ισαάκιο, ο κωδωνοφόρος Πουρπούρ(η)ς, με άσπρα μαλλιά και γένια, κάπα, μάσκα από νεροκολοκύθα και γυναικείο ζωνάρι στο κεφάλι, μαζί με τα παλληκάρια του και την Κορτοπούλα, αγόρι μεταμφιεσμένο σε γυναίκα, ψάλλουν τα κάλαντα. Ο Πουρπούρης με το ξίφος του προστατεύει την Κορτοπούλα από απαγωγές.
Την επομένη των Χριστουγέννων, στο Νέο Χειμώνιο, ο Μπαμπαλιάρης ή Μπομποσιάρης, ντυμένος με βαριά προβιά, και η νύφη, την οποία υποδύεται άνδρας, διασχίζουν το χωριό τραγουδώντας και χορεύοντας.
Παραμονή ή ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, στην Αλεξανδρούπολη, όπως και σε άλλους οικισμούς προσφύγων από την Ανατολική Ρωμυλία, αναβιώνει το δρώμενο Καμήλες και Ντιβιτζήδες. Ο ντιβιτζής, δηλαδή ο καμηλιέρης ντυμένος με προβιές και με κουδούνια στα πόδια, χτυπά ρυθμικά στη γη ένα ξύλινο ρόπαλο, το τοπούζι, με στόχο να την «ξυπνήσει» για να καρπίσει. Η καμήλα, ζώο άλλοτε σημαντικό για τα ταξίδια και τη μεταφορά των αγροτικών προϊόντων, είναι ξύλινη με μπρούτζινα κουδούνια, καλυμμένη με πολύχρωμο υφαντό. Οι συμμετέχοντες χορεύουν και εύχονται υγεία και καλή σοδειά.
Την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς, στην Αλεξανδρούπολη, στις Φέρες και αλλού παρελαύνουν μεταμφιεσμένοι και άρματα. Στις Φέρες αναβιώνει το έθιμο της Kαμήλας. Δύο νέοι, κρυμμένοι μέσα σε ομοίωμα καμήλας, και ο καμηλιέρης, ντυμένος Άραβας, περιφέρονται με τη συνοδεία μουσικών. Οι οικοδεσπότες προσφέρουν στην καμήλα λιχουδιές και χρήματα.
Την Κυριακή της Τυρινής και την Καθαρά Δευτέρα στο Πρωτοκκλήσι και σε άλλα χωριά του βόρειου Έβρου, ο Μπέης ή Βασιλιάς και ο θίασός του, με γκάιντες και νταούλια, επισκέπτονται τα σπίτια, χορεύουν, μιμούνται το όργωμα και τη σπορά και σατιρίζουν. Το περιπαικτικό αυτό αποκριάτικο δρώμενο έχει εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς
Λατρευτικές τελετουργίες
Στον Έβρο, όπως και στην υπόλοιπη Θράκη, το τελετουργικό των μεγάλων θρησκευτικών εορτών και η λατρεία αγίων σε ναούς και εξωκλήσια τηρούνται με ιδιαίτερη ευλάβεια. Στην Ιάνα, κοντά στην Αλεξανδρούπολη, στις 26 Οκτωβρίου, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Καππαδοκών «Οι Τρεις Ιεράρχες» τιμά τη μνήμη του οσίου Δημητρίου του Καππαδόκη. Η λαϊκή λατρεία τελείται με κουρμπάνι, θυσία ζώου, ως τάμα στο όνομα του αγίου. Το κρέας μαγειρεύεται και μοιράζεται στον κόσμο.
Στη Δαδιά, την παραμονή των Θεοφανίων, ομάδα ανδρών μεταφέρει την εικόνα της Παναγίας από την ομώνυμη μονή στο χωριό. Στις 6 Ιανουαρίου, μετά τη λειτουργία, τα παιδιά και οι νέοι τρέχουν στις γειτονιές με τον σταυρό και εικονίσματα στα χέρια φωνάζοντας «Κύριε Ελέησον» για να διώξουν τους καλικάντζαρους. Το μοναδικό αυτό έθιμο είναι συνυφασμένο με τις έννοιες της προστασίας, της κάθαρσης και του εξαγνισμού.Την ίδια μέρα, ντόπιοι και επισκέπτες φθάνουν με βάρκες στο εκκλησάκι του Αγίου Άνθιμου, στο Δέλτα του Έβρου, όπου ψαράδες και κυνηγοί βουτάνε για να πιάσουν τον σταυρό.
Στις αρχές Φεβρουαρίου, στο ακριτικό χωριό Δίκαια του Έβρου εορτάζεται με λαμπρότητα ο άγιος Τρύφωνας, προστάτης της βλάστησης και των αμπελουργών. Το βράδυ της παραμονής ανάβουν μεγάλη φωτιά έξω από το ομώνυμο εκκλησάκι και γλεντούν. Ανήμερα της εορτής, την 1η Φεβρουαρίου, μετά την αναπαράσταση του κλαδέματος του αμπελιού από τον Τρύφωνα ακολουθεί γλέντι με χορούς και κρασί στην πλατεία του οικισμού.
Στον Άβαντα, στη γιορτή του αγίου Γεωργίου, ομάδα καβαλάρηδων με στολισμένα άλογα μεταφέρουν την εικόνα του αγίου από τον ομώνυμο ναό στον ενοριακό ναό στο κέντρο του χωριού.
Πανηγύρια
Οι χοροί, με τη συνοδεία γκάιντας, λύρας και κρουστών, είναι συνυφασμένοι με τη ζωή των Θρακιωτών, διακρίνονται για τον ρυθμικό τους πλούτο και εκτελούνται σε πολλές περιστάσεις. Οι θρησκευτικές εορτές αποτελούν έναυσμα για χορευτικές εκδηλώσεις με ντόπιους οργανοπαίχτες και τραγούδια. Ενδεικτικά αναφέρονται το «Καλέ Παναΐρ» της Πεντηκοστής στο Διδυμότειχο, στη συνοικία του κάστρου, το μεγάλο πανηγύρι στο Παλιούρι, στην εορτή του μεταβυζαντινού ναού του Αγίου Παντελεήμονα (27 Ιουλίου), και τα «Σωτήρεια» στον Κυπρίνο, με αφορμή την εορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (6 Αυγούστου). Αντίστοιχα, στην Κίρκη, άλλοτε μικρό ενδιάμεσο σταθμό ενός παρεγνάτιου μονοπατιού, είναι γνωστή η αυγουστιάτικη «Γιορτή της Μηλίνας», της παραδοσιακής πίτας με τρία φύλλα και γέμιση από τυρί και ρύζι.
