Πολύανθος
Πολύανθος, το χωριό της Ροδόπης με το ισχυρό κάστρο
Στους νότιους πρόποδες της οροσειράς της Ροδόπης, στην κοιλάδα του ποταμού Κομψάτου, 16 χλμ. από την πόλη της Κομοτηνής, βρίσκεται το χωριό Πολύανθος, με μικτό πληθυσμό χριστιανών και μουσουλμάνων. Γύρω από το χωριό διατηρείται μία σειρά από αρχαιότητες, που καταδεικνύουν τη σημασία της περιοχής κατά τους βυζαντινούς και οθωμανικούς χρόνους.
Μνημεία
Κάστρο
Είναι κτισμένο σε μικρή απόσταση, περίπου 1,5 χλμ. βορειοδυτικά του χωριού, σε φυσικά οχυρό κωνικό λόφο και πάνω από την ανατολική πλευρά του ποταμού Κομψάτου. Η θέση είναι στρατηγικής σημασίας, καθώς βρίσκεται στην έξοδο του ποταμού από τον ορεινό όγκο της Ροδόπης στην πεδιάδα της Κομοτηνής. Το κάστρο έχει εποπτεία σε ένα μεγάλο τμήμα της Θράκης, από το Περιθεώριο στα δυτικά μέχρι τη Μοσυνούπολη στα ανατολικά. Παράλληλα, ήλεγχε την πορεία της Εγνατίας οδού, η οποία στο σημείο αυτό ακολουθούσε τη διαδρομή του σημερινού επαρχιακού δρόμου Ξάνθης-Ιάσμου-Κομοτηνής, στα νότια του Παπίκιου όρους.
Μέχρι σήμερα, δεν έχουν πραγματοποιηθεί έρευνες στο εσωτερικό του κάστρου, ενώ δεν έχουν εντοπιστεί γραπτές πηγές ή επιγραφές που να επιτρέπουν την ασφαλή ταύτιση και χρονολόγησή του. Ωστόσο, φαίνεται πιθανό να ανήκει στα κάστρα της ευρύτερης περιοχής της Κομοτηνής, τα οποία ο Ιωάννης Καντακουζηνός αναφέρει ότι κατέλαβε ο γιος του Ματθαίος κατά τη διάρκεια του Β΄ Βυζαντινού Εμφυλίου πολέμου (1341-1347).
Πέτρινη τοξωτή γέφυρα
Είναι κτισμένη κάτω από το κάστρο, 500 μ. περίπου βόρεια από τον επαρχιακό δρόμο Ξάνθης-Ιάσμου-Κομοτηνής και γεφυρώνει τον ποταμό Κομψάτο, εξυπηρετώντας τον κάθετο οδικό άξονα που συνέδεε τη θρακική πεδιάδα με τους οικισμούς της ορεινής Ροδόπης μέσω της κοιλάδας του ποταμού. Έχει συνολικό μήκος 63 μ. και αποτελείται από τρία μεγάλα τόξα. Το μεσαίο, που είναι και το μεγαλύτερο, είναι ελαφρά υπερυψωμένο. Τα δύο ογκώδη μεσόβαθρα της γέφυρας διατρυπώνται από τοξοειδή ανακουφιστικά ανοίγματα (υπερχειλιστές) για τη διοχέτευση των ορμητικών νερών του ποταμού σε περίπτωση πλημμύρας.
Η γέφυρα παρουσιάζει δύο οικοδομικές φάσεις. Στην αρχική φάση ανήκει το ανατολικό της τμήμα, ενώ σε μία δεύτερη φάση επισκευάστηκε το κεντρικό και δυτικό της τμήμα, το οποίο κατέρρευσε, πιθανότατα λόγω της διάβρωσης του φυσικού βράχου, πάνω στον οποίο εδραζόταν το δυτικό τόξο. Σύμφωνα με γραπτή μαρτυρία, το 1715 πέρασε από τη γέφυρα οθωμανικό εκστρατευτικό σώμα. Την επόμενη χρονιά (1716) εκδόθηκε διαταγή κατασκευής νέας πεδινής γέφυρας, η οποία ανοικοδομήθηκε νοτιότερα, αποτελώντας στο εξής την κύρια διάβαση του ποταμού. Κατάλοιπα αυτής της γέφυρας διατηρούνται σήμερα κοντά στη σιδηροδρομική γέφυρα. Η ημιορεινή τοξωτή γέφυρα του Πολύανθου συνέχισε να είναι σε χρήση, αλλά ως δευτερεύουσα πλέον διάβαση του ποταμού.
Η χρονολογία, επομένως, 1715 θεωρείται ως terminus ante quem για τις δύο οικοδομικές φάσεις της γέφυρας, η οποία είναι πιθανό ότι κτίστηκε στον 15ο ή 16ο αιώνα και επισκευάστηκε στον 18ο αιώνα.
Τρίκλιτη βασιλική
Ανάμεσα στη γέφυρα και το χωριό Πολύανθος, 1 χλμ. περίπου δυτικά του οικισμού και 500 μ. ανατολικά της γέφυρας, παραπλεύρως της επαρχιακής οδού Ξάνθης-Ιάσμου-Κομοτηνής, έχει ανασκαφεί μία τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, που χρονολογείται μεταξύ του 6ου και του 10ου αιώνα. Στο κεντρικό της κλίτος αποκαλύφθηκε κτιστός κιβωτιόσχημος τάφος του 7ου-8ου αιώνα, που εσωτερικά ήταν επιχρισμένος και έφερε γραπτή διακόσμηση από φυλλοφόρους σταυρούς. Οι σταυροί πλαισιώνονται από δυσανάγνωστες λέξεις, ίσως το όνομα του νεκρού, πιθανότατα κάποιου εκπροσώπου της τοπικής Εκκλησίας, με δεδομένο ότι ο τάφος έχει κατασκευαστεί σε ιδιαίτερα προβεβλημένη θέση εντός του ναού.
Άλλες αρχαιότητες
Στην ευρύτερη περιοχή έχουν επισημανθεί και άλλες αρχαιότητες, όπως ελληνιστικό νεκροταφείο κοντά στην τρίκλιτη βασιλική, αρχαίο λατομείο στη θέση Κεντίκ Καγιά και οχύρωση ελληνιστικών χρόνων στην κορυφή της ίδιας θέσης.
Μουσείο
Μουσείο Αγροτικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Ίασμος
Πολύ κοντά στην πέτρινη τοξωτή γέφυρα του ποταμού Κομψάτου και πάνω στη σύγχρονη Εγνατία οδό βρίσκεται ο Ίασμος, κωμόπολη στην οποία διατηρούνται ακόμα ορισμένα χαρακτηριστικά παραδοσιακά σπίτια. Σε ένα από αυτά στεγάζεται το Μουσείο Αγροτικής και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Ιάσμου, το οποίο λειτουργεί με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου Ιάσμου σε συνεργασία με τον Δήμο Ιάσμου. Στους χώρους του αναβιώνουν τα δωμάτια μιας παραδοσιακής κατοικίας της περιοχής. Στα εκθέματά του συγκαταλέγονται φορεσιές, κειμήλια, βιβλία, εικόνες κ.ά.
