Κρήνη Ξηρόβρυσης
Ξηρόβρυση, μία μνημειακή κρήνη στην πεδιάδα των Σερρών
H εντυπωσιακή οθωμανική κρήνη βρίσκεται σε απόσταση 3 περίπου χλμ. δυτικά της κωμόπολης Ροδολίβος και 3 περίπου χλμ. βόρεια του χωριού Μικρό Σούλι, ανάμεσα στα καλλιεργήσιμα χωράφια της εύφορης πεδιάδας των Σερρών. Σήμερα είναι γνωστή με την ονομασία Ξηρόβρυση ή Ξερόβρυση, καθώς δεν είναι σε λειτουργία, ωστόσο, σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων της περιοχής, παρέμενε σε χρήση μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Έχει προσανατολισμό Α-Δ, με την πρόσοψη στραμμένη προς τα δυτικά. Είναι ορθογώνια σε κάτοψη, με ελαφρά καμπύλες τις δύο πλάγιές της πλευρές. Το σωζόμενο μήκος της είναι 3,60 μ. και το πλάτος της δεν ξεπερνά το 1,00 μ. Αν και έχει υποστεί σημαντικές φθορές, διατηρείται σε όλο το ύψος της, που φτάνει τα 4,00 μ. Η κρήνη είναι επενδυμένη εξωτερικά με λαξευτούς λίθους και ο πυρήνας της αποτελείται από αδρά λαξευτούς και αργούς λίθους που συνδέονται μεταξύ τους με ασβεστοκονίαμα. Η τοιχοποιία της ενισχύεται με οριζόντιες και κάθετες ξυλοδεσιές.
Η κύρια όψη της κρήνης είναι ιδιαίτερα επιμελημένη. Σε ύψος 1,90 μ. από την επιφάνεια του εδάφους κοσμείται με δύο αβαθή ημικυκλικά τόξα από γκρίζο πωρόλιθο, ακτίνας 1,00 μ., από τα οποία διατηρείται σήμερα ακέραιο μόνο το βόρειο. Στο ανώτερο τμήμα της πρόσοψης, από το ύψος της γένεσης των τόξων και πάνω, η κρήνη είναι επενδυμένη με λαξευτούς ορθογώνιους γκρίζους πωρόλιθους, σύμφωνα με το ισόδομο σύστημα. Παρόμοια επένδυση, από κιτρινωπές όμως λιθοπλίνθους, φέρουν τα τύμπανα των δύο τόξων της πρόσοψης, επιτυγχάνοντας έτσι χρωματική εναλλαγή στη διακόσμηση της κρήνης. Με κιτρινωπούς πωρόλιθους ήταν πιθανότατα επίσης επενδυμένο το κατώτερο τμήμα της πρόσοψης, κάτω από τα δύο τόξα, το οποίο όμως δεν σώζεται σήμερα.
Τα δύο τόξα εγγράφονται σε ορθογώνιο πλαίσιο, που οριοθετείται στην άνω πλευρά με κυμάτιο και στις πλάγιες με κυμάτιο και ανάγλυφο σχοινίο. Το ημικυκλικό άνοιγμα των δύο τόξων πλαισιώνεται στο μέτωπό του από τρεις ταινίες σε βαθμιδωτή διάταξη, η μεσαία εκ των οποίων διακοσμείται σε όλο το μήκος της επίσης με ανάγλυφο σχοινίο. Επάνω από την κορυφή κάθε τόξου προβάλλει ένας ανάγλυφος ρόδακας, από τους οποίους σώζεται σήμερα μόνο ο ένας. Δύο εγγεγραμμένοι σε κύκλο εξάκτινοι ρόδακες έχουν χαραχθεί σε μία από τις λιθοπλίνθους αριστερά του πρώτου βόρειου τόξου. Στις βάσεις του κάθε τόξου ήταν τοποθετημένα τρία έξεργα ανάγλυφα, από τα οποία διατηρούνται σήμερα μόνο τα δύο. Σύμφωνα με τους μελετητές του μνημείου Μόσχο Οτατζή και Πέτρο Σαμσάρη, πρόκειται για λεοντοκεφαλές. Τον διάκοσμο της πρόσοψης συμπλήρωναν μέχρι την εποχή της δημοσίευσης του μνημείου από τους δύο ερευνητές (1996 και 2004) δύο λιθόπλινθοι τοποθετημένες στο κέντρο του τυμπάνου του κάθε τόξου, κάθε μία από τις οποίες έφερε δύο ανάγλυφα σχηματοποιημένα ανθοδοχεία. Σήμερα, ωστόσο, οι δύο λιθόπλινθοι έχουν αφαιρεθεί από την κρήνη. Ανάμεσα στα δύο τόξα είναι εμφανές επίσης ένα ορθογώνιο κενό, πιθανότατα από επιγραφή που έχει αφαιρεθεί.
Οι υπόλοιπες πλευρές της κρήνης θα ήταν ακόσμητες, έφεραν, ωστόσο, παρόμοια με την πρόσοψη επένδυση από γκριζωπούς πωρόλιθους, η οποία διατηρείται σχεδόν ακέραια στην πίσω, ανατολική, πλευρά της κρήνης. Η επένδυση της κρήνης στη νότια πλευρά δεν σώζεται, ενώ στη βόρεια διατηρείται από το ύψος της γένεσης των τόξων και πάνω.
Το νερό έφτανε στην κρήνη μέσα από έναν πήλινο αγωγό, που κατέληγε στο κέντρο της πίσω της πλευράς. Από εκεί, δύο πήλινοι αγωγοί, ένας κάθετος και ένας οριζόντιος, εντοιχισμένοι στο πάχος της τοιχοποιίας της κρήνης, διοχέτευαν το νερό σε δύο λίθινους, ή ακόμη και μετάλλινους, κρουνούς, σε απόσταση 1,50 μ. μεταξύ τους και σε ύψος 1,20 μ. από το έδαφος.
Η κρήνη, με βάση τα μορφολογικά της χαρακτηριστικά και τον διάκοσμό της, χρονολογείται στους οθωμανικούς χρόνους, ανάμεσα στο β΄ μισό του 17ου και στο α΄ μισό του 18ου αιώνα. Η παρουσία της σε μία περιοχή καθαρά αγροτική και μακριά από κάποιον οικισμό οδηγεί στην υπόθεση ότι βρισκόταν πάνω στον άξονα μιας οδικής αρτηρίας της εποχής. Από τον Οτατζή αναφέρονται σε κοντινή περιοχή, 1,5 χλμ. βόρεια του χωριού Μικρό Σούλι, τα κατάλοιπα ενός δρόμου πιθανότατα των οθωμανικών χρόνων, μήκους 150 μ. και πλάτους 6,00-6,20 μ., ο οποίος έχει υποστεί εκτεταμένες φθορές λόγω της διάνοιξης σύγχρονων αγροτικών δρόμων και της άροσης των χωραφιών. Το οδόστρωμα είναι κατασκευασμένο με αργούς λίθους, τοποθετημένους πάνω σε ένα πολύ λεπτό στρώμα πατημένου χώματος πάνω στον φυσικό βράχο. Το κεντρικό του τμήμα είναι ελαφρά υπερυψωμένο, ενώ στις δύο άκρες του είναι τοποθετημένη δρομικά μία σειρά από κάθετες πλάκες. Από τους κατοίκους της περιοχής αναφέρονται παρόμοια τμήματα οδοστρώματος με την ίδια κατεύθυνση, δηλαδή προς τα βορειοανατολικά, βόρεια της κωμόπολης Ροδολίβος, όπως και ακόμη βορειότερα, στην περιοχή της κωμόπολης Πρώτη, οδηγώντας στην υπόθεση ότι η εν λόγω οδική αρτηρία οδηγούσε από την Αμφίπολη προς την Καβάλα, έχοντας μια παρόμοια χάραξη με τη σύγχρονη Επαρχιακή οδό Αμφίπολης-Καβάλας.
Η Εγνατία οδός κατά τους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους ακολουθούσε παρόμοια χάραξη, κατά μήκος των βόρειων πρόποδων του Παγγαίου όρους και όχι των νότιων, όπως συνέβαινε με την Εγνατία κατά τους οθωμανικούς χρόνους. Από ορισμένους ερευνητές η χάραξή της τοποθετείται σε κοντινή απόσταση από το Παγγαίο όρος, ενώ από άλλους, αρκετά μακριά από αυτό, διερχόμενη από τα σημερινά χωριά Δόμειρος και Αγγίστα. Στην πρώτη άποψη συνηγορεί η ανεύρεση στην περιοχή του Μικρού Σουλίου (χωριού στους βόρειους πρόποδες του Παγγαίου) ενός μιλιοδείκτη της Εγνατίας οδού με τρεις επιγραφές, στις οποίες αναφέρεται ότι αυτός κατασκευάστηκε στην Αμφίπολη και ότι ήταν τοποθετημένος 9 ρωμαϊκά μίλια ανατολικότερα από αυτήν, απόσταση που πράγματι αντιστοιχεί στην απόσταση του Μικρού Σουλίου από την Αμφίπολη (14 χλμ.) (βλ. Αμφίπολη). Επίσης, κατά μία άποψη, στην περιοχή της Ξηρόβρυσης, λίγα χιλιόμετρα βορειότερα από το Μικρό Σούλι, θα πρέπει να αναζητηθεί ο σταθμός αλλαγής αλόγων (Mutatio) της Εγνατίας οδού Domeros, ο οποίος, σύμφωνα με τo οδοιπορικό του Μπορντώ, απείχε 13 μίλια από την Αμφίπολη.
Μουσείο
Λαογραφικό Μουσείο Χαγιάτι Λαδιά, Πρώτη Σερρών
Σε απόσταση 7 χλμ. βορειοανατολικά της Ξηρόβρυσης και 4,7 χλμ. από το χωριό Ροδολίβος, στους βόρειους πρόποδες της οροσειράς του Παγγαίου, βρίσκεται το γραφικό χωριό Πρώτη. Στο χωριό ξεχωρίζουν τα παραδοσιακά σπίτια και τα νεότερα αρχοντικά, μάρτυρες της οικονομικής και πνευματικής ανάπτυξης τον 19ο αιώνα λόγω της καλλιέργειας του καπνού. Οι καπναποθήκες της οικογένειας Λαδιά, που κτίστηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα, λειτουργούν σήμερα με πρωτοβουλία των απογόνων της ως ένα αξιόλογο λαογραφικό μουσείο. Μέσα από την ιστορία των αντικειμένων, κειμηλίων και φωτογραφιών, παρουσιάζεται η τοπική ιστορία της Πρώτης.
