Στην Κοζάνη διατηρούνταν ένας αξιόλογος αριθμός αρχοντικών, τα περισσότερα από τα οποία κατεδαφίστηκαν κυρίως κατά τη δεκαετία του 1960, περίοδο έντονης ανοικοδόμησης της πόλης. Ένα από τα παλαιότερα και πιο εντυπωσιακά αρχοντικά της πόλης υπήρξε η κατοικία του προεστού της Κοζάνης Χαρισίου Τράντα στον Γκιουλέρ-Μαχαλά, στην ωραιότερη συνοικία του κέντρου της πόλης. Κατασκευασμένο μεταξύ 1650-1660, κατεδαφίστηκε το 1911 και στη θέση του ανεγέρθηκε το νεοκλασικό κτήριο του Παρθεναγωγείου Κοζάνης. Σήμερα, στα λιγοστά αρχοντικά της Κοζάνης που έχουν διασωθεί της σύγχρονης ανοικοδόμησης περιλαμβάνονται τα αρχοντικά του Γρηγορίου Βούρκα του 1743 (οδός Δημογεροντίας 8-10) και του Νικολάου Βούρκα ή Αθανασίου Κατσικά του 1762 (συμβολή οδών Αδαμαντίδου Φιλίππου και Αρμενούλη), που έχουν απαλλοτριωθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού, το λεγόμενο Επισκοπείο (μετά το 1745), το οποίο στεγάζει σήμερα τα γραφεία της Ιεράς Μητρόπολης Σερβίων και Κοζάνης και το Εκκλησιαστικό Μουσείο, τα αρχοντικά των Ζήση Παγούνη-Ευαγγέλου Βαμβακά του 1786 (οδός Ιωάννου Τράντα), του αγωνιστή Γεωργίου Λασσάνη (1793-1870), που στεγάζει σήμερα τη Δημοτική Χαρτοθήκη (πλατεία Λασσάνη), και του Γκουτσούρλη (οδός Χαλκιά).

Τα αρχοντικά της Κοζάνης, κατασκευασμένα από τις ξακουστές συντεχνίες (σινάφια) της Μακεδονίας και της Ηπείρου, ακολουθούν τα τυπικά χαρακτηριστικά της μακεδονικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, αποτελώντας διώροφα κατά κανόνα και σπανιότερα τριώροφα κτίσματα, με έντονα αμυντική, εσωστρεφή συγκρότηση. Η πολεοδομική διάταξη της Κοζάνης δεν ακολουθούσε κάποιο προκαθορισμένο σχέδιο και, καθώς η πόλη δεν είχε αποκτήσει ποτέ περιμετρική οχύρωση, η άμυνά της στηριζόταν κατά κύριο λόγο στον φρουριακό χαρακτήρα των κατοικιών της με τις ψηλές μάντρες που οριοθετούσαν τις αυλές τους και τις αυστηρές λιθόκτιστες όψεις των ισογείων τους, με εμφανείς τις ξυλοδεσιές, χωρίς ανοίγματα. Τη διαφυγή σε ώρα κινδύνου εξυπηρετούσε επιπλέον η λαβυρινθώδης μορφή των στενών δρόμων του οικισμού και ένα πολύπλοκο σύστημα επικοινωνίας που είχε αναπτυχθεί μεταξύ των κατοικιών διαμέσου των αυλών τους. Την ασφάλεια των κατοίκων εξασφάλιζαν επίσης τα υπόγεια που διαθέτουν τα περισσότερα από τα αρχοντικά της Κοζάνης, τα οποία αποτελούν μία ιδιομορφία της κοζανίτικης αρχιτεκτονικής, καθώς σπάνια απαντούν στα αρχοντικά των άλλων πόλεων της Βόρειας Ελλάδας. Στα υπόγεια των αρχοντικών συχνά διαμορφωνόταν μία κρύπτη, η κρυψάνα, με μυστική έξοδο διαφυγής για ώρα ανάγκης μέσω μιας σήραγγας που επικοινωνούσε με άλλα αρχοντικά.

Στο ισόγειο των αρχοντικών της Κοζάνης εισέρχεται κανείς από την κεντρική είσοδο σε έναν ευρύχωρο κεντρικό χώρο (μεσιά ή εμπατή), γύρω από τον οποίο διατάσσονται όλοι οι χώροι του ισογείου, στους οποίους περιλαμβάνονται η κύρια αποθήκη τροφίμων (μαγαζές), οι διάφοροι βοηθητικοί χώροι, σπανιότερα η κουζίνα (μαερειός), το εργαστήριο ή κατάστημα στις περιπτώσεις που το απαιτούσε το επάγγελμα του ιδιοκτήτη, το δωμάτιο που διημέρευε η οικογένεια τον χειμώνα (χειμωνιάτικο ή ανηλιακό) και θερμαινόταν με τζάκι (μπουχαρί), καθώς επίσης ένας ή περισσότεροι χώροι υποδοχής των ξένων, που θερμαίνονταν με μαγκάλι (καφέ οντάς) ή τζάκι (χειμερινός οντάς, μπας οντάς ή μουσαφίρ οντάς). Στον όροφο, με τις χαρακτηριστικές της μακεδονικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής προεξοχές (σαχνισιά), που επιτρέπουν να διαπεράσει άπλετο φως, διατάσσονται οι χώροι διαμονής της οικογένειας κατά τους καλοκαιρινούς μήνες (οντάδες), οι οποίοι ωστόσο είναι εφοδιασμένοι με τζάκια, για να είναι δυνατή η χρήση τους τα ψυχρά βράδια του καλοκαιριού ή και τον χειμώνα. Στον όροφο περιλαμβάνονται επίσης οι χώροι υποδοχής των ξένων (μουσαφίρ οντάδες) και μία υπερυψωμένη κεντρική σάλα διασκέδασης (δοξάτο ή αξάτο). Οι οντάδες και οι χώροι υποδοχής διαθέτουν συχνά ένα χαμηλό περιμετρικό ντιβάνι (τικλίζι ή μιντέρι ή μεντέρι). Συχνά τα αρχοντικά μεταξύ του ισογείου και του ορόφου διαθέτουν ένα μεσοπάτωμα, όπου βρίσκει κανείς τα χειμερινά και τα βοηθητικά δωμάτια για τις εργαστηριακές δραστηριότητες του σπιτιού. Στα θολοσκέπαστα υπόγεια των αρχοντικών φυλάσσονταν τα αγροτικά προϊόντα και το κρασί σε μεγάλα βαρέλια (βαένια), τοποθετημένα επάνω σε εσχάρες. Οι κατοικίες ήταν ανοικτές προς την εσωτερική, πλακόστρωτη συνήθως, αυλή, με την οποία επικοινωνούσαν με ανοίγματα και σκεπαστές στοές (χαϊάτια), στις οποίες τα μέλη της οικογένειας συνήθιζαν να περνούν πολλές ώρες. Στις αυλές (νουβουρούδια), στις οποίες οι άνθρωποι και τα υποζύγια εισέρχονταν από μια βαριά δίφυλλη θύρα, με τα χαρακτηριστικά πλατυκέφαλα καρφιά (φόλιες), υπήρχε ο κήπος, το πηγάδι (αρβανίκος) και διάφορα βοηθητικά κτίσματα της κατοικίας, όπως αποθήκες, στάβλοι, φούρνος, κουζίνα, πλυσταριό, το πατητήρι των σταφυλιών (καρουτοστάσι), χώροι για την επεξεργασία γουναρικών και το αποχωρητήριο (χαλές ή χρειά).

Κύριο χαρακτηριστικό των αρχοντικών της Κοζάνης είναι ο ιδιαίτερα επιμελημένος διάκοσμος στο εσωτερικό τους, κυρίως στον όροφο, όπου δέχονταν επισκέψεις και λάμβαναν χώρα οι γιορτές. Οι τοίχοι φέρουν γύψινη διακόσμηση, ενώ γύψινος είναι και ο διάκοσμος των τζακιών. Πλούσια διακοσμημένες είναι οι ξύλινες οροφές των αρχοντικών (νταβάνια), με τα χαρακτηριστικά λεπτά πηχάκια (βεργία), που αναπτύσσονται σε διάφορα γεωμετρικά διακοσμητικά θέματα. Ο διάκοσμος του κεντρικού τετράγωνου, εξάγωνου ή οκταγωνικού διακοσμητικού πλαισίου των ταβανιών (ταβλάς) είναι περισσότερο φροντισμένος, σχηματίζοντας συχνά αραβουργήματα, επηρεασμένα από την ισλαμική τέχνη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, επίσης, στον κεντρικό ταβλά των ταβανιών εγγράφεται ένας πλούσια κοσμημένος ψευτοκουμπές (νουφαλός), μία εσοχή σε μορφή ημισφαιρικού, μικρού θόλου. Με παρόμοιο τρόπο διακοσμούνται και τα υπόλοιπα ξύλινα στοιχεία και οι ξύλινες κατασκευές των αρχοντικών, όπως οι ξύλινες επενδύσεις των τοίχων, οι πόρτες, τα ταμπλαδωτά ντουλάπια (αμάρια) και οι μεσάντρες ή μουσάντρες, μεγάλα ερμάρια με ταμπλαδωτά ντουλαπόφυλλα (κανάτια), όπου φυλάσσονταν τα στρωσίδια, τα υφαντά, τα ρούχα και άλλα αντικείμενα του σπιτιού. Τον διάκοσμο των ταβανιών και των άλλων ξύλινων κατασκευών των κοζανίτικων αρχοντικών συμπληρώνει πλούσιος και πολύχρωμος ζωγραφικός διάκοσμος, με συνθέσεις που απεικονίζουν παραδοσιακά, κυρίως φυτικά, θέματα, επηρεασμένα από την καλλιτεχνική διακοσμητική τάση που επικρατούσε τον 18ο αιώνα και είναι γνωστή ως «τουρκο-μπαρόκ», συνδυάζοντας στοιχεία της ισλαμικής παράδοσης και του ευρωπαϊκού μπαρόκ-ροκοκό. Στα πιο εύπορα αρχοντικά της Κοζάνης, οι πόρτες, τα ντουλάπια και οι μεσάντρες στους καλούς οντάδες φέρουν πλούσιο ξυλόγλυπτο διάκοσμο, ο οποίος σε ορισμένες περιπτώσεις είναι επιχρυσωμένος και επεκτείνεται ακόμη και στα τζάκια ή στις ξύλινες επενδύσεις που καλύπτουν το ανώτερο μέρος των τοίχων, πρακτική ιδιαίτερα σπάνια για τα αρχοντικά της μακεδονικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Χαρακτηριστικοί ως προς την πολυτέλεια του διακόσμου τους είναι οι καλοί οντάδες των κατεστραμμένων σήμερα αρχοντικών Τράντα και Σακελλαρίου που εκτίθενται στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης και των αρχοντικών Τσιμινάκη-Δημοξένους και Τακιατζή στο Μουσείο Μπενάκη.

Ως προς τη διακόσμηση των εξωτερικών όψεων των αρχοντικών της Κοζάνης, τυπικοί είναι οι φεγγίτες πάνω από τα παράθυρα των σαχνισιών με τα διακοσμημένα γύψινα πλαίσια και τους πολύχρωμους υαλοπίνακες. Στο αρχοντικό του Γρηγορίου Βούρκα χαρακτηριστική επίσης είναι η τοποθέτηση πλίνθων σε διάφορες διατάξεις στο εσωτερικό του ξύλινου σκελετού των σαχνισιών του ορόφου, θυμίζοντας τον κεραμοπλαστικό διάκοσμο (κοσμήματα από πλίνθους) στις εξωτερικές όψεις των βυζαντινών ναών.

Τα παραπάνω χαρακτηριστικά των αρχοντικών της Κοζάνης παρατηρούνται και στα αρχοντικά που διασώζονται και σε άλλους οικισμούς της περιφέρειας, όπως στο Βελβεντό, τη Σιάτιστα, την Εράτυρα, το Τσοτύλι, τον Πεντάλοφο και την Αγία Σωτήρα στην περιοχή του Βοίου.