Έβρος-Τμηματα αρχαίας Εγνατίας οδού
Έβρος, εκεί που η αρχαία Εγνατία οδός σώζεται καλύτερα από οπουδήποτε αλλού.
Στην Π.Ε. Έβρου εντοπίζονται τα περισσότερα και καλύτερα σωζόμενα τμήματα της Εγνατίας οδού από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του ελλαδικού χώρου. Ορισμένα από τα καλύτερα διατηρημένα τμήματα, σε μια πορεία μήκους 5 περίπου χλμ., είναι ορατά στο ανατολικό τμήμα της Π.Ε. Έβρου, μεταξύ του αρχαιολογικού χώρου της Τραϊανούπολης και του χωριού Μοναστηράκι. Στο εν λόγω τμήμα, η αρχαία Εγνατία οδός κινείται με κατεύθυνση Α-Δ, ακολουθώντας τους πρόποδες των λόφων, παραπλεύρως της σύγχρονης Εθνικής οδού Αλεξανδρούπολης-Κήπων, προκειμένου να αποφύγει τα έλη του ποταμού Έβρου. To μεγαλύτερο τμήμα της, μήκους 300 μ., εντοπίζεται 1,5 περίπου χλμ. πριν το σύγχρονο χωριό Δορίσκος, όπου στη θέση Σαράγια, σε έναν χαμηλό λόφο που εποπτεύει την πεδινή έκταση γύρω από το Δέλτα του Έβρου, τοποθετείται η αρχαία ομώνυμη πόλη, μία από τις σημαντικότερες της Θράκης. Από τον αρχαίο Δορίσκο προέρχεται ένας μιλιοδείκτης της Εγνατίας οδού, που χρονολογείται στους ρωμαϊκούς αυτοκρατορικούς χρόνους (31 π.Χ.-330 μ.Χ.) και εκτίθεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αλεξανδρούπολης.
Η αρχαία Εγνατία οδός σώζεται, επίσης, σε μεγάλο μήκος στο δυτικό τμήμα της Π.Ε. Έβρου, στα όρια με την Π.Ε. Ροδόπης, όπου διασχίζει τα Ζωναία όρη, ενώνοντας τις πεδιάδες της Αλεξανδρούπολης και της Κομοτηνής. Η Εγνατία, σε αυτό το τμήμα, ακολουθεί τη χάραξη της αρχαίας λεγόμενης «Βασιλικής οδού», στην οποία κινήθηκε η πολυπληθής στρατιά του Ξέρξη κατά τον Β΄ Περσικό πόλεμο (480 π.Χ.). Μέχρι και σήμερα αποτελεί θαυμαστό παράδειγμα χάραξης διαδρομής, καθώς προσαρμόζεται άριστα στη γεωμορφολογία της περιοχής: αποφεύγει τις κλειστές στροφές και τις μεγάλες κλίσεις και γι’ αυτό σε ορισμένα σημεία δεν ακολουθεί τη συντομότερη διαδρομή, αλλά τις ομαλές κορυφογραμμές, αποφεύγοντας τη ροή των υδάτων. Λίγα μέτρα ανατολικά της αρχαίας Εγνατίας οδού διέρχεται η σύγχρονη Εγνατία, όπως και η Εθνική οδός Κομοτηνής-Αλεξανδρούπολης, διασχίζοντας τη βαθιά χαράδρα Βαθύρεμα (Καρανλίκ Ντερέ). Η διέλευση των δύο σύγχρονων οδών μέσα από τη χαράδρα επιτεύχθηκε χάρη στην εκτεταμένη χρήση σκαπτικών μηχανημάτων, που δεν ήταν εφικτή στους αρχαίους χρόνους.
Πολλά από τα τμήματα της αρχαίας Εγνατίας στην περιοχή των Ζωναίων ορέων δεν ήταν ορατά και εντοπίστηκαν στο πλαίσιο εργασιών ανάδειξης από την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων. Σε ορισμένα από αυτά, το αρχαίο οδόστρωμα έχει καταστραφεί λόγω της διάνοιξης των σύγχρονων δασικών δρόμων, οι οποίοι ακολούθησαν πιστά τη σωστή χάραξη της αρχαίας οδού. Με ανασκαφική έρευνα 1,5 χλμ. βορειοδυτικά του χωριού Κόμαρος, μελετήθηκε ο ιδιαίτερα προσεγμένος τρόπος κατασκευής του δρόμου, που στο σημείο αυτό έχει πλάτος 8 μ. και έντονη καμπυλότητα που φτάνει το 8%. Το βάθος θεμελίωσής του είναι 1,20 μ. Στα άκρα του οδοστρώματος έχουν τοποθετηθεί μεγάλοι λίθοι, που εξείχαν πάνω από την επιφάνειά του για να αποφεύγεται το γλίστρημα των αμαξών. Στη μέση του οδοστρώματος είναι τοποθετημένη μία σειρά από επιμήκεις λίθους, για να ελέγχεται το αντίθετο ρεύμα κυκλοφορίας.
Τα τμήματα της Εγνατίας οδού στα Ζωναία όρη έχουν συντηρηθεί και αναδειχθεί στο πλαίσιο ευρωπαϊκού προγράμματος για την ανάδειξη των ρωμαϊκών οδών στη Μεσόγειο. Σήμερα, μπορεί κανείς να βαδίσει στην ορεινή διαδρομή της Εγνατίας οδού, ακολουθώντας τις πινακίδες που έχουν τοποθετηθεί από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Έβρου.
Κατά μήκος της διαδρομής των Ζωναίων ορέων έχει εντοπιστεί μια σειρά από οχυρωμένα υψώματα, που προστάτευαν τις παραλιακές θέσεις της Σαμοθρακικής Περαίας (τις αποικίες της Σαμοθράκης στις απέναντι θρακικές ακτές). Οι οχυρές αυτές θέσεις σχηματίζουν ένα τόξο αλληλοϋποστηριζόμενων κορυφών, που ελέγχουν πλήρως τα περάσματα των Ζωναίων ορέων και έχουν άριστη εποπτεία τόσο των πεδιάδων της Κομοτηνής και της Αλεξανδρούπολης, όσο και των θρακικών παραλίων.
Στην πεδιάδα της Αλεξανδρούπολης, στις νότιες παρυφές των Ζωναίων ορέων, οι γραπτές πηγές αναφέρουν έναν σταθμό ανεφοδιασμού (mutatio) της Εγνατίας οδού με την ονομασία Melalico, Milolito ή Micolito, ο οποίος τοποθετείται είτε ανάμεσα στα σημερινά χωριά Δίκελλα και Μεσημβρία, είτε λίγο δυτικότερα, κοντά στην αρχαιολογική θέση Σιδηροπήγαδο. Στη θέση αυτή είναι λογικό να υπήρχε κάποιος σταθμός ανάπαυσης και διανυκτέρευσης πριν την απαιτητική διέλευση των Ζωναίων ορέων, κατά μήκος των οποίων δεν υπήρχαν σταθμοί ανεφοδιασμού.
Αντίστοιχα, ένας ακόμη σταθμός (mansio) της Εγνατίας οδού υπήρχε βόρεια των Ζωναίων ορέων, στην πεδιάδα της Κομοτηνής, με την ονομασία Brendice, Bricize, Brenzici ή Berozicha. Ο σταθμός αυτός τοποθετείται στην ευρύτερη περιοχή του χωριού Αετόλοφος της Ροδόπης, όπου έχει βρεθεί ένας μιλιοδείκτης της Εγνατίας οδού (σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κομοτηνής), που αφιέρωσε η αρχαία Τόπειρος και χρονολογείται στην εποχή του Ρωμαίου αυτοκράτορα Μαξιμίνου του Θρακός και του γιου του, καίσαρα Γάιου Ιούλιου Ουήρου Μάξιμου (235-238 μ.Χ.).
