H ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ:
«Πολιτιστική Εγνατία οδός»
Το έργο «Πολιτιστική Εγνατία οδός» υλοποιήθηκε από τη Διεύθυνση Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας ως μέρος της ευρύτερης Δράσης του Υπουργείου Πολιτισμού με τίτλο «Δημιουργία πολιτιστικών διαδρομών». Αφορά στον σχεδιασμό μιας πολιτιστικής διαδρομής περιήγησης στη Βόρεια Ελλάδα με οδηγό την Εγνατία οδό, τον σπουδαίο αυτόν στρατιωτικό και εμπορικό δρόμο της αρχαιότητας, που, ενώνοντας τον Ελλήσποντο με την Αδριατική, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην τύχη τριών αυτοκρατοριών, της ρωμαϊκής, της βυζαντινής και της οθωμανικής, ενώ αναβίωσε στις μέρες μας ως ένας σύγχρονος οδικός άξονας, από τους σημαντικότερους της χώρας, που διασχίζει τη Θράκη, τη Μακεδονία και την Ήπειρο.
Στόχος του έργου της Πολιτιστικής Εγνατίας οδού αποτέλεσε η δημιουργία μιας πολιτιστικής διαδρομής που οι σταθμοί της θα περιλαμβάνουν μνημεία και θέσεις αρχαιολογικού ή ευρύτερου πολιτιστικού ενδιαφέροντος και θα αναδεικνύουν τη διαχρονική σημασία της Εγνατίας για την οικιστική, οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη των περιοχών που συνδέονται με την πορεία της, ενώ προβλέφθηκε να συμπεριληφθούν σε αυτήν τόσο ήδη τουριστικά δημοφιλείς προορισμοί, όσο και λιγότερο γνωστοί τόποι που παρουσιάζουν δυναμική τουριστικής ανάπτυξης.
Περιφερειακές Ενότητες
Σταθμοί
Οι περιοχές και τα μνημεία που επιλέχθηκαν ως σταθμοί της διαδρομής παρουσιάζουν ποικιλία αντίστοιχη με την πολυδιάστατη ιστορία και τη διαχρονικότητα της Εγνατίας. Περιλαμβάνονται αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία όλων των εποχών, ακόμη και ολόκληρες πόλεις ή ιστορικά κέντρα πόλεων, παραδοσιακοί οικισμοί, κάστρα, μουσεία, μεμονωμένα μνημεία, γεφύρια, υδραγωγεία, κοσμικά και θρησκευτικά κτήρια διαφόρων ιστορικών περιόδων, από τους προϊστορικούς μέχρι τους νεότερους χρόνους. Παράλληλα, η διαδρομή εμπλουτίζεται με στοιχεία λαϊκού και σύγχρονου πολιτισμού που συνδέονται με τους σταθμούς της. Συνδυάζονται έτσι στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς φαινομενικά ετερόκλητα, που συνδέονται σε μία ενιαία διαδρομή για να συνθέσουν ένα πλούσιο πολιτιστικό δίκτυο, ένα ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο, που αποκαλύπτει στον επισκέπτη τον διαχρονικά κομβικό ρόλο της Εγνατίας για την επικοινωνία ανθρώπων, ιδεών και πολιτισμών. Η διαδρομή σχεδιάστηκε κατά τρόπο ώστε να μπορεί να υλοποιηθεί είτε με ψηφιακή περιήγηση μέσω της ιστοσελίδας που δημιουργήθηκε, είτε με επίσκεψη στους επιλεγμένους σταθμούς, σε καθέναν από τους οποίους ο ταξιδιώτης λαμβάνει πληροφορίες για τη διαδρομή και τα μνημεία της μέσω ειδικής σήμανσης με πινακίδες και μέσω QR code.
Η επιλογή των σταθμών της διαδρομής και η παραγωγή υλικού πληροφόρησης -έντυπου, ηλεκτρονικού και σε μορφή ενημερωτικών πινακίδων- βασίστηκε σε επιστημονική έρευνα, στο πλαίσιο της οποίας συλλέχθηκαν πληροφορίες για την ίδια την Εγνατία οδό και την εξέλιξή της μέσα στους αιώνες, καθώς και για τα μνημεία, τους αρχαιολογικούς χώρους και τις περιοχές που συνδέονται με την πορεία της. Συγκεντρώθηκαν χαρτογραφικά δεδομένα, εικονογραφικό υλικό, ιστορικές και αρχαιολογικές πληροφορίες, λαογραφικά στοιχεία και σύγχρονες πολιτιστικές δράσεις. Πινακίδες σήμανσης της διαδρομής και των σταθμών της προετοιμάστηκαν στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, καθώς και σε γραφή Braille, και τοποθετήθηκαν στους σταθμούς της πολιτιστικής διαδρομής, μπροστά από επιλεγμένα μνημεία ή μουσεία. Σε ορισμένα μνημεία, εφόσον κρίθηκε σημαντικό για την ανάδειξή τους και τη βελτίωση της επίσκεψης σε αυτά, προβλέφθηκαν και πινακίδες πληροφόρησης, ενώ πραγματοποιήθηκαν κατά περίπτωση και επιτόπιες μικρής κλίμακας επεμβάσεις, όπως καθαρισμοί, αποψιλώσεις, περίφραξη ή οριοθέτηση της διαδρομής περιήγησης.
Τέλος, για την προβολή της διαδρομών και των σταθμών της προβλέφθηκε η δημιουργία ιστοσελίδας και η παραγωγή βιβλίου-οδηγού της διαδρομής, με την επιδίωξη να παρουσιαστούν συγκεντρωμένες όλες οι πλούσιες ιστορικές, αρχαιολογικές και ευρύτερου πολιτιστικού ενδιαφέροντος πληροφορίες που συλλέχθηκαν κατά την πορεία υλοποίησης του έργου.
Οι σταθμοί της διαδρομής παρουσιάζονται ως ξεχωριστή ενότητα ο καθένας, με γεωγραφική σειρά και οργανωμένοι ανά Περιφερειακή Ενότητα, όπως τις συναντά ο επισκέπτης κατευθυνόμενος από τα ανατολικά προς τα δυτικά. Μέχρι τη Θεσσαλονίκη, ακολουθώντας την πορεία της αρχαίας Εγνατίας, που συμπίπτει σχεδόν με τη σύγχρονη, η διαδρομή διασχίζει τις Περιφερειακές Ενότητες Έβρου, Ροδόπης, Ξάνθης, Καβάλας και Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια, η διαδρομή διακλαδίζεται. Η πρώτη (βόρεια) διακλάδωση ακολουθεί την πορεία της αρχαίας Εγνατίας στις Περιφερειακές Ενότητες Πέλλας και Φλώρινας μέχρι τις Πρέσπες, συμπεριλαμβάνοντας στο τμήμα αυτό και την Καστοριά, μία πόλη που τα μνημεία της αποτελούν σήμερα χαρακτηριστικό δείγμα της πολιτιστικής σημασίας της Εγνατίας οδού και του ρόλου της στη διάδοση ποικίλων (πολιτιστικών και καλλιτεχνικών) ρευμάτων. Η δεύτερη διακλάδωση ακολουθεί τον σύγχρονο οδικό άξονα, που προσαρμοσμένος στις ανάγκες της σημερινής εποχής, εκτείνεται νοτιότερα και διασχίζει τις Περιφερειακές Ενότητες Ημαθίας, Κοζάνης, Γρεβενών, Ιωαννίνων και Θεσπρωτίας καταλήγοντας στην Ηγουμενίτσα, τη δυτική έξοδο της σύγχρονης Εγνατίας προς τη θάλασσα, στο Ιόνιο Πέλαγος.
Η επιτυχής έκβαση του εγχειρήματος οφείλεται στις αποτελεσματικές και συντονισμένες προσπάθειες της ομάδας του έργου, τόσο του επιστημονικού και διοικητικού προσωπικού της Διεύθυνσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων που συμμετείχε σε αυτήν, όσο και του επί συμβάσει επιστημονικού προσωπικού που προσλήφθηκε ειδικά για το έργο. Η συγγραφή των κειμένων έγινε από το επιστημονικό προσωπικό, ενώ το εικονογραφικό υλικό προέρχεται από τις φωτογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του έργου και, σε μεγάλο βαθμό, από το αρχείο των κατά τόπους Εφορειών Αρχαιοτήτων, στις οποίες οφείλονται θερμές ευχαριστίες για τη γενικότερη συνδρομή τους στην πορεία υλοποίησης του έργου. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στη συνδρομή και των αρμόδιων για τον λαϊκό και σύγχρονο πολιτισμό Διευθύνσεων του Υπουργείου Πολιτισμού, που παρείχαν πολύτιμο υλικό για τις συγκεκριμένες ενότητες του τόμου. Θερμές ευχαριστίες οφείλονται επίσης στο πλήθος άλλων φορέων, υπηρεσιών και επιστημόνων που πρόσφεραν φωτογραφικό υλικό, μεταξύ άλλων, στις κατά περίπτωση Υπηρεσίες Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων και στα μουσεία, δημόσια και ιδιωτικά, σε επιστημονικά και πολιτιστικά ιδρύματα και οργανισμούς, σε εκκλησιαστικούς φορείς, καθώς και στους φορείς Τοπικής Αυτοδιοίκησης των τριών Περιφερειών και των 15 Περιφερειακών Ενοτήτων που διασχίζει η διαδρομή.
Ιουλία Παπαγεωργίου, Στεφανία Σκαρτσή
Κείμενα Ιστοσελίδας:
Γιάννης Βαξεβάνης: κείμενα σταθμών (εισαγωγή, ιστορική διαδρομή, μνημεία, μουσεία)
Ερριέτα Σκουρκέα: εισαγωγικό κείμενο για την Εγνατία οδό, παράδοση-σύγχρονος πολιτισμός
